Mesleki sınırların henüz aşılmadığı Cumhuriyet’in erken yıllarında, bazı isimler sınırların dışına taşarak öncü oldu. O isimlerden biri de Sabiha Rıfat Gürayman’dı. Türkiye’nin ilk kadın inşaat mühendisi olarak yalnızca bir unvan kazanmadı, aynı zamanda bir dönemin yerleşik kabullerine de cesur bir itiraz bıraktı. Seçtiği yol ile toplumsal kalıpların ötesine geçti.

Sabiha Rıfat Gürayman, Türkiye’nin ilk kadın inşaat mühendisi, Türkiye’nin ilk kadın voleybolcusu.

1910 yılında Manastır’da doğan Sabiha Rıfat Gürayman, ilköğretimi Beşiktaş Esma Sultan İlkokulu’nda tamamladı. Ardından 1925 yılında Nişantaşı Kız Ortaokulu’nu bitirdi ve 1927’ye kadar İstanbul Kız Lisesi’ne devam etti.

1927 yılında Mustafa Kemal Atatürk, bugün İstanbul Teknik Üniversitesi olarak bilinen Mühendis Mekteb-i Âlîsi’ne kadınların da alınmasını ister. Haberi son anda duyan Sabiha Rıfat (Gürayman), iki gün kala başvuruda bulunmak için fakülteye koşar. Arkadaşı Melek (Ertuğ) ile beraber başvurduğu üniversitenin sınavlarını kazanarak, 350 erkek öğrencinin okuduğu Mühendis Mektebi'nin iki kadın öğrencisinden biri olur.

"Herkes Ne Yapıyorsa, Biz De Onu Yapacağız"

1933'te ülkenin ilk kadın yüksek inşaat mühendisi olarak mektepten mezun oldu. Erkek meslektaşları ile aralarında bir fark görmediğini yaşamı boyunca yineleyen Sabiha Hanım, beraber mezun olduğu arkadaşı Melek Hanım dönüp ona "Şimdi ne yapacağız?" diye sorduğunda "Herkes ne yapıyorsa, biz de onu yapacağız" yanıtını verir.

Meslek hayatına Ankara Bayındırlık Müdürlüğü’nde başlayan Sabiha Rıfat Gürayman, kısa sürede ülkenin farklı bölgelerinde okul, hükümet konağı ve çeşitli kamu yapılarının projelerinde görev aldı. 1936 yılında Ankara–Beypazarı karayolunun 86. kilometresinde inşa edilen köprüde aktif olarak çalışarak Anadolu’da köprü yapımında görev alan ilk kadın mühendis unvanını kazandı. Öyle ki bu köprüye yöre halkı “Kız Köprüsü” adını verdi.

Sabiha Rıfat (Gürayman) bu süreçte sadece mühendislik bilgisini değil, sahaya uyum sağlama gücünü de ortaya koydu. Zorlu koşullarda, işçilerle birlikte çadırlarda kalarak yürütülen bu çalışmalar, onun mesleğini bir unvandan çok bir sorumluluk olarak gördüğünü gösteriyordu. Kısa sürede hem işçilerin hem de bölge halkının saygısını kazandı.

Anıtkabir’in İnşaatında Kadın Mühendis

1940’lı yıllarda TBMM inşaatında kontrol şefliği görevini üstlenen Gürayman, ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin simgesel yapılarından biri olan Anıtkabir’in inşaatında önemli bir sorumluluk aldı. 1945 yılında kontrol şefliği görevini devralarak yaklaşık on yıl boyunca yapım sürecinin en kritik aşamalarında yer aldı. Bu görev, teknik koordinasyon, kalite kontrol ve sahadaki uygulamaların sürekliliği açısından büyük bir titizlik gerektiriyordu.

Anıtkabir şantiyesi, o yıllarda yalnızca bir inşaat alanı değil, aynı zamanda devletin en üst düzey yöneticilerinin yakından takip ettiği bir projeydi. İnşaat sürecinde gerçekleştirilen resmî ziyaretlerde, başkontrol mühendisi olarak çalışmaların gidişatını aktaran isim çoğu zaman Sabiha Rıfat Gürayman oldu.

Anıtkabir inşaatı sürerken gerçekleştirilen resmî bir ziyarette, başkontrol mühendisi Sabiha Rıfat Gürayman şantiyedeki çalışmaları aktarırken görülüyor. Karede Gürayman; mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda ile birlikte, dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakanı Adnan Menderes yer alıyor.

Sabiha Rıfat Gürayman, Fenerbahçe Kulübü'nün ilk kadın voleybol oyuncusu, 1929 yılında şampiyon olan Fenerbahçe Erkek Voleybol takımının da kaptanıdır.

1963 yılında kendi isteğiyle emekli olduktan sonra da mühendislik dünyasıyla bağını koparmadı. Yaşamının ilerleyen dönemlerinde maddi varlığını şehit çocuklarının eğitimine destek olmak amacıyla vakıflara bağışlaması, mesleki üretimin ötesinde toplumsal sorumluluk taşıyan bir kişiliğe sahip olduğunu gösterdi.

Sabiha Rıfat Gürayman’ın hikâyesi, bir “ilk” olmanın ötesinde, sahada var olmanın hikâyesidir. Yaşadığı dönemde kadınların da mühendislik yapabileceğini yapılar inşa ederek, projeler yöneterek ve sorumluluk alarak kanıtladı. Cumhuriyet’in teknik kadroları içinde yer alan bu öncü isim, kendisinden sonra gelen kadın mühendisler için görünür bir referans noktası haline geldi.

Bugün Anıtkabir’in Hürriyet Kulesi’nde sergilenen fotoğrafı, yalnızca bir hatıra değil, aynı zamanda bir dönemin ruhunu yansıtan bir simge niteliği taşıyor.

Fotoğraf Kaynakları: Fenerbahçe Tarihi Arşivi, Ömer Arda Arşivi, Beyhan Susup / Günseli Naymansoy